Khi nói đến sức khỏe nơi làm việc, nhiều doanh nghiệp thường nghĩ đến phòng y tế, gói bảo hiểm, chương trình chạy bộ, câu lạc bộ thể thao hoặc ngày hội sức khỏe. Những hoạt động này cần thiết, nhưng chưa đủ. Một nhân viên có thể được đo huyết áp, xét nghiệm máu, tặng voucher tập gym, nhưng nếu mỗi ngày phải làm việc trong môi trường căng thẳng, thiếu tôn trọng, thường xuyên bị giao việc quá tải, bị mắng trước tập thể hoặc không dám nghỉ khi ốm, thì sức khỏe vẫn bị bào mòn.

Ở góc độ chuyên gia, văn hóa doanh nghiệp có thể được xem là “khí hậu sức khỏe” của nơi làm việc. Nó thể hiện qua những điều rất cụ thể: lãnh đạo có lắng nghe không, quản lý có công bằng không, nhân viên có được nghỉ ngơi không, sai sót có được phân tích để cải thiện hay bị quy chụp cá nhân, người lao động có dám nói mình đang quá tải hay luôn phải tỏ ra ổn.

Tổ chức Lao động Quốc tế nhấn mạnh mọi người lao động đều có quyền làm việc trong môi trường an toàn và lành mạnh, nơi cả sức khỏe thể chất, tinh thần và sự an sinh được bảo vệ, thúc đẩy. ILO cũng lưu ý trầm cảm và lo âu khiến thế giới mất khoảng 12 tỷ ngày làm việc mỗi năm, cho thấy sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc không còn là vấn đề cá nhân nhỏ lẻ mà là vấn đề quản trị và phát triển bền vững.

Một văn hóa doanh nghiệp lành mạnh trước hết giúp nhân viên cảm thấy an toàn. An toàn ở đây không chỉ là không bị tai nạn lao động, mà còn là an toàn tâm lý: được nêu ý kiến, được đặt câu hỏi, được phản hồi, được thừa nhận khó khăn mà không sợ bị chê yếu kém. Khi nhân viên luôn sợ nói thật, tổ chức có thể đánh mất rất nhiều tín hiệu sớm về rủi ro, sai sót, kiệt sức hoặc xung đột nội bộ.

Ngược lại, một văn hóa độc hại thường bắt đầu từ những điều được bình thường hóa: làm thêm giờ liên tục được xem là tận tâm, nghỉ phép bị coi là thiếu cống hiến, phản biện bị xem là chống đối, quản lý bằng sợ hãi được gọi là kỷ luật, nhân viên im lặng được hiểu nhầm là hài lòng. Những điều này có thể chưa tạo ra hậu quả ngay lập tức, nhưng về lâu dài dễ dẫn đến mất ngủ, căng thẳng, đau đầu, rối loạn tiêu hóa, giảm tập trung, giảm động lực và kiệt sức nghề nghiệp.

WHO cho biết các nguy cơ đối với sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc, còn gọi là nguy cơ tâm lý – xã hội, có thể liên quan đến nội dung công việc, lịch làm việc, đặc điểm nơi làm việc hoặc cơ hội phát triển nghề nghiệp. Các khuyến nghị của WHO về sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc cũng nhấn mạnh vai trò của can thiệp ở cấp tổ chức, đào tạo quản lý, đào tạo người lao động và hỗ trợ người có vấn đề sức khỏe tinh thần quay lại làm việc.

Điều này cho thấy muốn chăm sóc sức khỏe nhân viên, doanh nghiệp không thể chỉ khuyên từng cá nhân “hãy cân bằng hơn”, “hãy suy nghĩ tích cực hơn” hay “hãy tự chăm sóc bản thân”. Nếu khối lượng công việc bất hợp lý, mục tiêu liên tục thay đổi, quản lý thiếu kỹ năng, giao tiếp nội bộ căng thẳng và nhân viên không có quyền kiểm soát tối thiểu với công việc của mình, thì lời khuyên tự chăm sóc rất dễ trở thành hình thức.

Văn hóa doanh nghiệp cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe thể chất. Một nơi làm việc coi trọng con người sẽ chú ý đến ánh sáng, tiếng ồn, không gian nghỉ, tư thế lao động, an toàn máy móc, thời gian ăn uống, điều kiện vệ sinh, phòng ngừa bệnh nghề nghiệp. Với công nhân, điều này có thể là bảo hộ lao động đầy đủ và ca làm hợp lý. Với nhân viên văn phòng, đó có thể là giảm thời gian ngồi kéo dài, khuyến khích vận động, kiểm soát áp lực họp hành và hạn chế văn hóa trả lời tin nhắn ngoài giờ.

Một điểm quan trọng khác là sự công bằng. Nhân viên có thể chấp nhận áp lực nếu họ thấy mục tiêu rõ ràng, phân công hợp lý và đánh giá minh bạch. Nhưng khi cơ hội thăng tiến mơ hồ, người làm nhiều không được ghi nhận, người phản ánh vấn đề bị cô lập, hoặc quy định được áp dụng khác nhau cho từng nhóm, cảm giác bất công sẽ trở thành nguồn stress rất lớn.

Trải nghiệm sức khỏe của nhân viên còn phụ thuộc mạnh vào cấp quản lý trực tiếp. Một chính sách tốt có thể bị phá vỡ bởi một người quản lý tồi. Ngược lại, một người quản lý biết lắng nghe, phân việc rõ, phản hồi tôn trọng, nhận diện dấu hiệu quá tải và hỗ trợ nhân viên đúng lúc có thể giúp giảm nhiều rủi ro sức khỏe. Vì vậy, đào tạo quản lý về sức khỏe tinh thần, giao tiếp và phòng ngừa kiệt sức không nên là hoạt động phụ, mà cần là một phần của năng lực lãnh đạo.

CDC khuyến nghị các chương trình sức khỏe nơi làm việc nên được xây dựng theo cách phối hợp, hệ thống và toàn diện, phù hợp với đặc điểm người lao động, nhu cầu thực tế và mục tiêu của tổ chức. Điều đó có nghĩa là doanh nghiệp không nên sao chép máy móc vài hoạt động “wellness” đang thịnh hành, mà cần bắt đầu từ việc lắng nghe nhân viên và đánh giá đúng vấn đề trong môi trường của mình.

Một văn hóa tốt cho sức khỏe không nhất thiết phải “dễ dãi”. Doanh nghiệp vẫn cần hiệu suất, kỷ luật, mục tiêu và cạnh tranh. Nhưng sự khác biệt nằm ở cách đạt được mục tiêu đó. Một tổ chức lành mạnh không khai thác con người đến kiệt sức, rồi thay thế họ bằng người khác. Tổ chức đó biết rằng năng suất bền vững chỉ có thể đến từ những con người còn đủ sức khỏe, động lực, niềm tin và cảm giác được tôn trọng.

Về lâu dài, văn hóa doanh nghiệp ảnh hưởng đến cả khả năng giữ chân nhân sự. Người lao động ngày nay không chỉ rời bỏ công việc vì lương thấp, mà còn vì môi trường làm việc khiến họ mệt mỏi, không được ghi nhận, không còn học hỏi hoặc không còn thấy ý nghĩa. Một nơi làm việc tốt cho sức khỏe sẽ giúp nhân viên gắn bó hơn, giảm nghỉ việc, giảm xung đột, giảm sai sót và tăng chất lượng công việc.

Điều doanh nghiệp có thể bắt đầu không quá xa vời: đo lường mức độ quá tải, rà soát văn hóa làm thêm giờ, đào tạo quản lý tuyến đầu, thiết lập kênh phản hồi an toàn, tôn trọng thời gian nghỉ, minh bạch đánh giá hiệu suất, hỗ trợ nhân viên gặp khó khăn về sức khỏe tinh thần, và quan trọng nhất là để lãnh đạo làm gương.

Cuối cùng, văn hóa doanh nghiệp không nằm trên khẩu hiệu treo ở văn phòng. Nó nằm trong cách một email được gửi lúc nửa đêm, cách một nhân viên bị ốm được đối xử, cách một sai lầm được xử lý, cách một người yếu thế được bảo vệ và cách lãnh đạo nhìn nhận giới hạn của con người.

Một doanh nghiệp thật sự quan tâm đến sức khỏe nhân viên không chỉ hỏi: “Làm sao để nhân viên làm được nhiều hơn?”. Doanh nghiệp đó cần hỏi thêm: “Làm sao để nhân viên có thể làm việc tốt mà vẫn khỏe mạnh, được tôn trọng và có thể phát triển lâu dài?”.