AI có thể viết, nhưng không thể chịu trách nhiệm
Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi gần như toàn bộ quy trình sản xuất báo chí. Từ gợi ý đề tài, tìm kiếm tư liệu, gỡ băng, dịch thuật đến biên tập nội dung, AI ngày càng hiện diện nhiều hơn trong các tòa soạn. Một bản tin từng mất hàng chục phút để hoàn thành nay có thể được tạo ra chỉ sau vài câu lệnh.
Tốc độ chưa từng có ấy cũng kéo theo một câu hỏi lớn: “Khi AI có thể tạo ra nội dung ngày càng giống con người, điều gì sẽ giữ cho nghề báo không bị thay thế?”.
Trao đổi với PV Báo Lao Động, TS. Trần Văn Lệ - Trưởng khoa Truyền thông, Đại học FPT cho rằng, đây không phải lần đầu công nghệ tác động đến báo chí. Máy in, phát thanh, truyền hình, Internet hay mạng xã hội đều từng tạo ra những cuộc cách mạng trong sản xuất thông tin. Tuy nhiên, AI khác biệt ở chỗ không chỉ hỗ trợ phương tiện sản xuất mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình tư duy, xử lý và tạo lập nội dung.
 |
| TS. Trần Văn Lệ. Ảnh: Nhân vật cung cấp |
Dù vậy, TS. Trần Văn Lệ cho rằng, AI sẽ thay đổi nhiều vị trí công việc nhưng không thể thay thế giá trị nghề nghiệp cốt lõi của người làm báo.
"AI có thể viết nhanh hơn con người, nhưng không thể chịu trách nhiệm thay con người. Điều làm nên bản lĩnh của nhà báo trước hết là tính chính trực nghề nghiệp. Đó không chỉ là sự trung thực trong từng thông tin, mà còn là trách nhiệm xã hội, sự độc lập khi đánh giá nguồn tin và cam kết theo đuổi sự thật đến cùng.
AI có thể tạo ra hàng nghìn bản tin trong vài phút, nhưng sẽ không phải là chủ thể chịu trách nhiệm khi một thông tin sai lệch gây ra hậu quả đối với cộng đồng. Trách nhiệm đó vẫn thuộc về con người” - TS. Trần Văn Lệ đánh giá.
Trong kỷ nguyên AI, lợi thế của người làm báo cũng không còn nằm ở việc ai đưa tin trước. Theo TS. Trần Văn Lệ, báo chí chuyên nghiệp đang chuyển từ cuộc đua "đưa tin đầu tiên" sang "đưa tin đáng tin cậy nhất". Khi thông tin được tạo ra với tốc độ gần như tức thời, điều công chúng tìm kiếm lại là những nội dung đã được kiểm chứng, có chiều sâu phân tích và phản ánh đúng bản chất của vấn đề.
Để làm được điều đó, nhà báo không chỉ cần thành thạo công nghệ mà còn phải giữ được những năng lực AI chưa thể thay thế, từ tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi đến việc hiểu bối cảnh xã hội và văn hóa của từng sự kiện.
Ở góc độ đào tạo, TS. Trần Văn Lệ cũng bày tỏ sự lo ngại khi nhiều người trẻ coi AI là "người làm thay", thay vì công cụ hỗ trợ. Theo ông, điều đáng sợ nhất không phải sinh viên sử dụng AI, mà là không còn muốn tự suy nghĩ trước khi hỏi AI.
“Hiện chúng tôi đang tăng cường các hình thức đánh giá như bảo vệ trực tiếp trước hội đồng; phản biện nhóm; nhật ký quá trình thực hiện dự án; yêu cầu sinh viên giải thích vì sao lựa chọn giải pháp truyền thông thay vì giải pháp khác. Khi đó, AI có thể hỗ trợ, nhưng không thể thay sinh viên trả lời những câu hỏi đòi hỏi tư duy và trải nghiệm cá nhân” - TS. Trần Văn Lệ chia sẻ.
Khi Deepfake trở thành "hiện trường" mới
Nếu TS. Trần Văn Lệ nhìn AI dưới góc độ giá trị nghề nghiệp, thì theo ông Phạm Tấn Anh Vũ - Trưởng đại diện khu vực phía Nam, Công ty Cổ phần Giải pháp Trí thông minh nhân tạo Việt Nam (VAIS), AI cũng đang tạo ra những thách thức chưa từng có đối với hoạt động tác nghiệp.
Theo ông, nguy cơ của nhà báo ngày nay không còn chỉ đến từ hiện trường hay những sức ép trong quá trình điều tra, mà còn xuất hiện ngay trên không gian mạng.
"Môi trường số hiện nay đang đặt người làm báo vào tình trạng "phơi nhiễm AI" toàn diện" - ông Vũ nhận định.
 |
| Ông Phạm Tấn Anh Vũ. Ảnh: Nhân vật cung cấp |
Ông Phạm Tấn Anh Vũ dẫn chứng, hiện AI hoàn toàn có thể phân tích lịch sử trò chuyện để học cách dùng từ, văn phong của một nhà báo, sau đó kết hợp công nghệ sao chép giọng nói nhằm giả danh để tiếp cận đồng nghiệp hoặc nguồn tin.
Không chỉ vậy, sự phát triển của Deepfake cũng khiến việc kiểm chứng thông tin trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Một hình ảnh, đoạn video hay cuộc gọi tưởng như hoàn toàn xác thực có thể được tạo ra bởi AI với độ chân thực rất cao. Theo ông Vũ, trong bối cảnh đó, công nghệ chỉ là lớp hỗ trợ ban đầu. Điều quyết định vẫn là bản lĩnh nghề nghiệp của người cầm bút.
"Đứng trước ma trận các công cụ Deepfake và những cú lừa tinh vi thì công nghệ chỉ là màng lọc phụ, vũ khí tối thượng của nhà báo chính là kinh nghiệm, trực giác và năng lực phán đoán" - ông Phạm Tấn Anh Vũ đánh giá.
Chính vì vậy, theo ông, phóng viên không thể chỉ dựa vào các công cụ kiểm chứng mà phải rèn luyện khả năng nghi ngờ, đối chiếu và xác minh từ nhiều nguồn độc lập. Bởi trong nghề báo, một quyết định sai không chỉ ảnh hưởng đến một bài viết mà còn tác động trực tiếp đến uy tín của cá nhân người làm báo và cơ quan báo chí.
Tuy nhiên, ông Vũ cũng cho rằng, AI không chỉ mang đến rủi ro. Khi được triển khai đúng cách với nguồn dữ liệu nội bộ an toàn, AI hoàn toàn có thể trở thành "lá chắn" cho tòa soạn, giúp phát hiện bất thường, đối chiếu dữ liệu, cảnh báo các dấu hiệu của chiến dịch truyền thông bẩn hay hỗ trợ phóng viên khai thác những đề tài có giá trị từ kho dữ liệu khổng lồ.
Giữa làn sóng AI đang làm thay đổi ngành truyền thông trên toàn cầu, các chuyên gia cho rằng, giá trị bền vững nhất của báo chí vẫn không nằm ở công nghệ, mà ở bản lĩnh của những người sử dụng công nghệ.