Giữa những con phố ngày càng đông đúc của Hà Nội, Chùa Hà vẫn giữ một dáng vẻ riêng. Con phố mang tên chùa không quá rộng, những ngôi nhà hiện đại đã bao quanh không gian xưa, nhưng khi bước qua cổng chùa, nhịp sống bên ngoài dường như lùi lại phía sau. Trong khuôn viên ấy có mái chùa, sân gạch, cây xanh, những pho tượng, bia đá và tiếng chuông từng đi qua nhiều thế hệ.
Chùa Hà hôm nay được nhiều người biết đến như một nơi gửi gắm ước nguyện về tình duyên, nhất là trong giới trẻ. Nhưng trước khi trở thành một địa chỉ quen thuộc của những người đi tìm một mối nhân duyên, Chùa Hà đã là một ngôi chùa của làng, một không gian văn hóa của cộng đồng Dịch Vọng và một địa điểm gắn với những sự kiện quan trọng của lịch sử cách mạng Hà Nội. Đằng sau cái tên giản dị ấy là một lớp ký ức dày hơn nhiều so với những gì người ta thường nghĩ đến khi nhắc về Chùa Hà.
Chùa Hà có tên chữ là Thánh Đức Tự, nay nằm tại phố Chùa Hà, phường Cầu Giấy, Hà Nội. Cùng với Đình Bối Hà, chùa tạo thành một cụm di tích có vị trí quan trọng trong không gian văn hóa của vùng Dịch Vọng xưa. Theo tư liệu do Thư viện Hà Nội biên soạn, Chùa Hà được xây dựng vào năm 1680. Một tư liệu được lưu trữ trong hệ thống thư viện và tư liệu Thăng Long - Hà Nội kể rằng, trước đó chùa từng là một ngôi chùa nhỏ, tường xây bằng gạch vồ, lợp lá gồi, được gọi là chùa Vồi.
Đến thời Lê Hy Tông, hai người quê làng Thổ Hà, Bắc Giang sang khu vực Thăng Long buôn bán gốm sứ. Sau khi làm ăn phát đạt, họ cùng nhân dân trong xóm công đức tiền để xây dựng lại chùa bằng gạch ngói vào năm Chính Hòa 1680. Từ mối quan hệ ấy, làng Thổ Hà và Dịch Vọng Trung kết nghĩa, khu vực có chùa được gọi là Bối Hà và ngôi chùa mang tên nôm Chùa Hà.
 |
| |
Chính vì vậy, tên Chùa Hà cũng mang theo một câu chuyện về địa danh và cộng đồng. Khi một vùng đất thay đổi, tên làng có thể thay đổi, địa giới hành chính có thể thay đổi, nhưng những tên gọi gắn với đời sống dân gian sẽ lâu bền cùng thời gian. Phố Chùa Hà hôm nay nằm trong một đô thị lớn, nhưng cái tên ấy vẫn gợi lại một vùng đất từng có làng xóm, đình, chùa và những mối quan hệ cộng đồng rất riêng. Chùa Hà cũng không đứng một mình. Ngay bên cạnh là Đình Bối Hà, nơi thờ các vị thành hoàng của làng. Theo tư liệu được giới thiệu trong các nguồn về di tích, đình thờ Triệu Chí Thành, một vị tướng gắn với Triệu Việt Vương, cùng Chu Lý Đại vương.
 |
| |
Bởi vậy, cụm đình - chùa Hà tạo thành một không gian trong đó tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và ký ức cộng đồng cùng hiện diện. Người bước vào chùa gặp không gian thờ Phật, thờ Tổ, thờ Mẫu; bước sang đình lại gặp một lớp ký ức khác về thành hoàng và lịch sử của làng. Hai không gian ấy cạnh nhau nhưng không hòa lẫn, tạo nên một diện mạo văn hóa rất đặc trưng của làng Việt.
Đó cũng là một nét đáng chú ý của văn hóa chùa Việt. Trong đời sống truyền thống, chùa hiếm khi tồn tại như một không gian hoàn toàn tách biệt khỏi cộng đồng. Chùa có Phật, đình có thành hoàng, miếu có thần linh, nhưng người dân vẫn đi lại giữa những không gian ấy trong cùng một đời sống văn hóa. Những lớp tín ngưỡng khác nhau cùng tồn tại, bổ sung và thích ứng với nhau. Chùa Hà là một ví dụ khá rõ cho quá trình ấy.
Nhìn từ bên ngoài, Chùa Hà hôm nay đã nằm giữa một khu vực đô thị hóa mạnh. Những con đường, cửa hàng, nhà ở và phương tiện giao thông bao quanh khiến người ta khó hình dung cảnh quan nơi đây từng mang dáng dấp một vùng quê phía Tây kinh thành Thăng Long. Nhưng chính trong sự tương phản ấy, giá trị của di tích càng hiện rõ. Chùa giống như một phần ký ức của làng quê được giữ lại giữa thành phố. Không gian xưa không còn nguyên vẹn như trước, nhưng những gì còn lại vẫn đủ để người ta nhận ra một đời sống đã từng tồn tại ở nơi này.
Chùa Hà hiện còn lưu giữ nhiều di vật có giá trị. Tư liệu về di tích cho biết trong chùa có quả chuông đồng niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 7, năm 1799; hệ thống tượng tròn gồm nhiều pho tượng Phật, tượng Mẫu và tượng Tổ; cùng nhiều bia đá thời Nguyễn ghi việc tu sửa, gửi hậu và những hoạt động liên quan đến chùa. Ngoài ra còn có hoành phi, câu đối và nhiều đồ thờ tự. Những hiện vật ấy không chỉ có giá trị về mặt nghệ thuật. Chúng là những mảnh ghép giúp người đời sau hình dung về lịch sử của một ngôi chùa và về cách cộng đồng từng tổ chức đời sống tín ngưỡng của mình.
 |
| |
Trong số những di vật ấy, tiếng chuông chùa luôn mang một ý nghĩa đặc biệt. Một quả chuông được đúc từ năm 1799 đã đi qua hơn hai thế kỷ và từng vang lên trong một không gian hoàn toàn khác với Hà Nội hôm nay. Khi ấy, vùng Dịch Vọng vẫn mang dáng dấp của làng quê, kinh thành và các vùng ven còn có khoảng cách rất xa so với đô thị hiện đại. Tiếng chuông từ một ngôi chùa nhỏ giữa làng xóm đã trở thành một phần của không gian âm thanh nơi đây. Đến hôm nay, dù đời sống đã thay đổi rất nhiều, sự hiện diện của quả chuông vẫn khiến người ta cảm nhận được một sợi dây nối giữa hiện tại và quá khứ. Thư viện Hà Nội cũng giới thiệu các tư liệu nghiên cứu riêng về chuông Chùa Hà và cho biết văn khắc trên chuông chứa những thông tin có giá trị về một giai đoạn lịch sử Hà Nội, trong đó có thời kỳ Tây Sơn.
Những tấm bia đá trong chùa cũng mang một câu chuyện tương tự, những dòng chữ trên bia lưu giữ tên tuổi, công đức, những lần tu sửa và những mối quan hệ giữa con người với ngôi chùa. Nhờ những tư liệu ấy, lịch sử của Chùa Hà không chỉ được kể bằng truyền thuyết mà còn được bổ sung bằng những dấu tích vật chất. Có một điều khiến Chùa Hà trở nên gần gũi hơn nhiều ngôi chùa khác. Đó là nơi đây vẫn giữ được mối liên hệ khá rõ với đời sống cộng đồng. Chùa không phải một công trình cổ nằm tách biệt sau hàng rào bảo tồn. Người dân vẫn đến lễ Phật, các gia đình vẫn tìm về vào những ngày lễ, ngày rằm, mùng một.
Những người trẻ cũng đến đây ngày một đông. Từ đây hình thành nên một diện mạo rất đặc biệt của Chùa Hà trong đời sống đương đại. Một mặt, chùa là di tích lịch sử - văn hóa được bảo tồn, mặt khác, chùa vẫn là một không gian tín ngưỡng đang hoạt động. Chính sự sống động này khiến Chùa Hà không trở thành một “bảo tàng” đứng ngoài đời sống mà vẫn giữ được mối liên hệ với con người.
Nhưng nhìn Chùa Hà chỉ qua chữ “cầu duyên” thì vẫn còn thiếu một phần quan trọng. Bởi nhu cầu về tình duyên, xét cho cùng, cũng là một biểu hiện của đời sống con người. Người ta tìm đến chùa khi mong muốn một mối quan hệ tốt đẹp, một gia đình yên ấm, một cuộc gặp gỡ thuận lành. Đằng sau những lễ vật và lời nguyện cầu vẫn là những mong muốn rất đời thường. Đó là mong muốn được yêu thương, được đồng hành và được xây dựng một cuộc sống có người chia sẻ.
Điều đáng trân trọng là tín ngưỡng ấy vẫn tồn tại trong một không gian Phật giáo mà không nhất thiết phải được nhìn nhận như một thứ gì đó hoàn toàn tách biệt. Chùa là nơi con người gửi gắm những điều họ chưa biết nói cùng ai. Trong truyền thống văn hóa Việt Nam, việc đến chùa nhiều khi bắt đầu từ những mong cầu rất đời thường. Người cầu bình an, người cầu sức khỏe, người cầu gia đình thuận hòa, người cầu công việc hanh thông. Với Chùa Hà, mong cầu về tình duyên trở thành nét riêng được cộng đồng ghi nhớ và truyền lại.
Một lời nguyện cầu đẹp nằm ở cách con người đối diện với mong muốn của chính mình. Đi chùa để cầu một mối duyên tốt đẹp cũng là dịp để mỗi người nhìn lại cách mình yêu thương, cách mình đối xử với người khác và cách mình trân trọng một mối quan hệ. Khi tín ngưỡng được đặt trong một đời sống văn hóa lành mạnh, chùa vẫn giữ được vai trò của mình mà không bị biến thành nơi đáp ứng những lời đồn đoán về sự linh ứng.
Chùa Hà không nên chỉ được nhìn nhận như một địa điểm cầu duyên. Đây là một di tích chứa đựng nhiều lớp văn hóa của Hà Nội, từ Phật giáo, tín ngưỡng dân gian, ký ức làng xã đến kiến trúc, điêu khắc và những dấu ấn lịch sử. Nơi đây còn gợi nhắc về làng Bối Hà, Đình Bối Hà và những câu chuyện gắn với lịch sử cách mạng Hà Nội.
Đứng trong sân Chùa Hà hôm nay, có thể bắt gặp những người trẻ lặng lẽ dâng hương, những gia đình đi lễ hay những người cao tuổi nghỉ dưới bóng cây. Họ thuộc về một Hà Nội khác với những thế hệ từng sống ở vùng đất này, nhưng nhu cầu tìm đến chùa để gửi gắm những điều quan trọng trong cuộc sống vẫn còn đó. Chính sự tiếp nối ấy giúp di sản không trở thành ký ức đóng kín của quá khứ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Điều đáng quý ở Chùa Hà là một ngôi chùa cổ vẫn có thể tiếp nhận những thế hệ mới mà không đánh mất những giá trị đã tạo nên bản sắc của mình. Chùa Hà hôm nay nằm giữa một Hà Nội hiện đại, nhưng câu chuyện của chùa bắt đầu từ một vùng đất làng quê, từ cộng đồng cư dân đã dựng chùa và duy trì đời sống tín ngưỡng qua nhiều thế hệ. Câu chuyện ấy vẫn đang được nối dài bởi những người tìm đến chùa hôm nay.
Khi bước ra khỏi Chùa Hà, người ta có thể vẫn nhớ lời nguyện cầu của riêng mình, nhưng phía sau đó còn là câu chuyện về một ngôi chùa làng đi cùng quá trình đô thị hóa, về sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, về một di tích vẫn sống trong đời sống của người trẻ và những ký ức được gìn giữ giữa một khu phố không ngừng đổi thay.
Chùa Hà không đứng ngoài thời gian mà hòa mình trong dòng chảy của nó. Sức sống của di sản nằm ở sự tiếp nối giữa những giá trị được tạo dựng trong quá khứ với những con người đang sống hôm nay. Giữa một Hà Nội ngày càng hiện đại, Chùa Hà hiện diện ở đó như nhắc nhở chúng ta rằng, thành phố không chỉ được làm nên bởi những điều mới mẻ, mà còn bởi những không gian âm thầm lưu giữ câu chuyện của cộng đồng và trao truyền ký ức ấy cho các thế hệ sau.