Trong giáo lý Phật giáo, gia đình có một vị trí quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách của mỗi con người. Trước khi một đứa trẻ đến trường và tiếp xúc rộng hơn với xã hội, cha mẹ chính là những người gần gũi nhất, trực tiếp nuôi dưỡng, bảo vệ và đặt những nền móng đầu tiên cho cách con suy nghĩ, nói năng và ứng xử.
Kinh Thiện Sinh đề cập khá rõ bổn phận của cha mẹ đối với con cái. Theo đó, cha mẹ không chỉ có trách nhiệm nuôi dưỡng mà còn phải giúp con tránh xa điều xấu, khuyến khích con làm điều tốt, tạo điều kiện để con được học tập và có nghề nghiệp phù hợp, chuẩn bị cho con khả năng bước vào cuộc sống khi trưởng thành. Nhìn từ tinh thần này, trách nhiệm của cha mẹ trong Phật giáo không dừng ở việc “nuôi con lớn”, mà còn hướng tới việc “dạy con nên người”.
Điều đó cũng cho thấy giáo dục gia đình cần bắt đầu từ rất sớm. Trẻ chưa thể hiểu những giáo lý sâu xa, nhưng có thể học điều thiện từ những việc rất nhỏ: biết thưa gửi với ông bà, cha mẹ; không lấy đồ của người khác; làm sai biết nhận lỗi; được giúp đỡ biết cảm ơn; nhìn thấy người khó khăn biết chia sẻ. Những bài học đầu tiên ấy nếu được cha mẹ vun đắp mỗi ngày sẽ dần trở thành thói quen và góp phần hình thành nhân cách của trẻ.
Theo cách nhìn của nhà Phật, điều thiện không phải điều gì xa vời. Nó bắt đầu từ việc không làm tổn hại người khác, biết yêu thương và biết chịu trách nhiệm về hành động của mình. Vì thế, trước khi mong con trở thành một người thành đạt, cha mẹ cần giúp con xây dựng nền tảng để trở thành một người tử tế.
Từ bi là một trong những giá trị quan trọng của Phật giáo. Nói một cách gần gũi, đó là biết yêu thương, biết cảm nhận nỗi buồn, khó khăn của người khác và không muốn gây tổn thương cho người hay các loài vật.
Với trẻ nhỏ, lòng từ bi không cần bắt đầu bằng những bài học lớn. Cha mẹ có thể gieo hạt giống ấy từ chính cách con ứng xử hằng ngày. Khi thấy một người lớn tuổi cần giúp đỡ, cha mẹ hướng con biết nhường chỗ; khi bạn gặp khó khăn, dạy con biết chia sẻ; khi nuôi một con vật, giúp con hiểu rằng vật nuôi cũng cần được chăm sóc và không nên bị đánh đập; khi anh chị em xảy ra tranh giành, thay vì chỉ tìm người đúng – người sai, cha mẹ có thể giúp trẻ hiểu cảm xúc của người còn lại.
Quan trọng hơn, trẻ học lòng từ bi rất nhiều từ chính cách cha mẹ đối xử với mọi người. Nếu người lớn thường xuyên nói về yêu thương nhưng lại cư xử thiếu tôn trọng với ông bà, người giúp việc, người phục vụ hay những người yếu thế, bài học trẻ nhận được sẽ khác với những gì cha mẹ nói.
Bởi vậy, trong tinh thần Phật giáo, giáo dục bằng chính hành động của cha mẹ có ý nghĩa đặc biệt. Muốn con biết yêu thương, người lớn cần cho trẻ được lớn lên trong một gia đình có yêu thương. Muốn con biết tôn trọng, cha mẹ trước hết cần tôn trọng con và những người xung quanh.
Nhân quả là một nguyên lý quan trọng trong Phật giáo. Khi đưa tinh thần nhân quả vào giáo dục trẻ, điều cần thiết không phải khiến trẻ sợ hãi trước những hình phạt mơ hồ, mà giúp trẻ hiểu một điều đơn giản: mỗi việc mình làm đều có kết quả đi kèm.
Nếu con nói dối nhiều lần, người khác sẽ khó tin tưởng. Nếu con thường xuyên nói những lời làm bạn tổn thương, tình bạn có thể mất đi. Nếu lười học, kết quả học tập có thể bị ảnh hưởng. Ngược lại, khi biết giúp đỡ người khác, trẻ có thể tạo nên những mối quan hệ tốt đẹp; khi chăm chỉ, con có thêm kiến thức; khi biết giữ lời, con nhận được sự tin tưởng.
Nhìn như vậy, giáo dục về nhân quả cũng là giáo dục về trách nhiệm. Trẻ cần dần hiểu rằng không phải mọi lỗi lầm đều có thể được cha mẹ giải quyết thay. Nếu làm sai, con cần biết nhận lỗi và sửa lỗi. Nếu làm hỏng đồ của người khác, cần có trách nhiệm khắc phục. Nếu khiến một người buồn, cần biết xin lỗi.
Cha mẹ vì thương con đôi khi muốn che chắn con khỏi mọi hậu quả. Nhưng nếu người lớn luôn đứng ra giải quyết mọi vấn đề, trẻ sẽ khó học được cách chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Tình thương theo tinh thần Phật giáo vì thế cần đi cùng trí tuệ: biết lúc nào nên bảo vệ và lúc nào cần để con tự nhận ra bài học từ việc mình đã làm.
“Hiểu nhân quả từ nhỏ là hiểu rằng mỗi việc mình làm đều để lại một kết quả. Vì thế, trẻ cần học cách suy nghĩ trước khi hành động và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.”
Phật giáo đề cao lòng từ bi nhưng từ bi không đồng nghĩa với nuông chiều. Đây là điểm có ý nghĩa rất thực tế đối với việc nuôi dạy trẻ.
Cha mẹ thương con nên muốn dành cho con những điều tốt nhất. Tuy nhiên, nếu con muốn gì cũng được đáp ứng, làm sai cũng được bỏ qua, gặp khó khăn luôn có người lớn giải quyết thay thì tình thương ấy có thể khiến trẻ khó hình thành tính tự lập và khả năng chịu trách nhiệm.
Bởi vậy, từ bi cần đi cùng trí tuệ. Thương con nhưng phải biết điều gì thực sự tốt cho con. Có lúc yêu thương là một cái ôm, một lời động viên; nhưng cũng có lúc yêu thương là nói “không” trước một đòi hỏi không phù hợp, yêu cầu con nhận lỗi hoặc để con tự làm một việc trong khả năng của mình.
Kỷ luật trong gia đình cũng không nhất thiết đồng nghĩa với quát mắng hay trừng phạt. Khi trẻ làm sai, điều quan trọng là giúp trẻ hiểu mình sai ở đâu, vì sao việc đó không nên làm và lần sau cần thay đổi thế nào. Cha mẹ cần phân biệt giữa một hành vi chưa đúng và việc đánh giá cả con người của đứa trẻ. Một đứa trẻ làm sai không có nghĩa đó là một đứa trẻ xấu.
Cách ứng xử ấy vừa giữ được giới hạn cần thiết, vừa giúp trẻ hiểu rằng mình vẫn được yêu thương ngay cả khi mắc lỗi. Đây cũng là cách để lòng từ bi không trở thành sự nuông chiều và kỷ luật không biến thành sự áp đặt.
Trong Phật giáo, chánh niệm có thể hiểu gần gũi là nhận biết rõ điều đang xảy ra với mình trong hiện tại. Với trẻ em, điều này có thể bắt đầu từ việc giúp trẻ nhận ra cảm xúc của chính mình.
Khi trẻ tức giận, thay vì lập tức nói “Không được khóc”, “Có gì đâu mà buồn” hay trách con là hư, cha mẹ có thể giúp con gọi tên cảm xúc: con đang buồn, đang tức giận, đang thất vọng hay đang sợ hãi. Khi nhận biết được cảm xúc, trẻ sẽ từng bước học cách kiểm soát hành động của mình thay vì để cảm xúc dẫn đến những phản ứng như đánh bạn, ném đồ hoặc nói lời gây tổn thương.
Chánh niệm cũng cần được thực hành từ chính cha mẹ. Nếu người lớn muốn con biết bình tĩnh nhưng mỗi lần con phạm lỗi lại lập tức quát mắng, trẻ rất khó học được sự bình tĩnh. Khi đang nóng giận, cha mẹ biết dừng lại trước khi trách phạt con cũng là một cách thực hành. Khi nhận ra mình đã sai, biết nói lời xin lỗi với con cũng là bài học về sự thành thật và trách nhiệm.
Như vậy, nuôi dạy trẻ theo tinh thần Phật giáo không chỉ là quá trình cha mẹ thay đổi con. Đó còn là quá trình người lớn thường xuyên nhìn lại và điều chỉnh chính mình.
“Muốn con học cách bình tĩnh, cha mẹ cũng cần học cách bình tĩnh. Muốn con biết nhận lỗi, người lớn cũng phải biết nói lời xin lỗi khi mình sai.”
Cha mẹ hoàn toàn có thể khuyến khích con học tập, đặt mục tiêu và cố gắng đạt được những điều tốt đẹp. Tuy nhiên, trẻ cũng cần hiểu rằng giá trị của một con người không chỉ được quyết định bởi điểm số, tiền bạc hay việc hơn người khác.
Trong một môi trường mà trẻ có thể dễ dàng nhìn thấy thành tích, đồ dùng hay cuộc sống của bạn bè trên mạng xã hội, sự so sánh có thể xuất hiện rất sớm. Nếu cha mẹ cũng thường xuyên hỏi “Tại sao con không được điểm cao như bạn?”, “Tại sao con không giỏi bằng con nhà người ta?”, trẻ càng dễ hình thành suy nghĩ rằng mình chỉ có giá trị khi vượt qua người khác.
Tinh thần biết đủ giúp trẻ trân trọng những gì đang có nhưng vẫn tiếp tục cố gắng. Con có thể mong muốn đạt điểm tốt nhưng không vì thế mà gian lận. Có thể muốn chiến thắng nhưng biết tôn trọng người thua. Có thể vui khi mình thành công và cũng biết chúc mừng khi bạn làm tốt hơn.
Đó là cách để một đứa trẻ có ý chí vươn lên nhưng không bị cuốn vào sự hơn thua.
Trong văn hóa Phật giáo, hiếu hạnh luôn được đề cao. Nhưng để một đứa trẻ biết yêu thương, kính trọng cha mẹ và ông bà, không thể chỉ yêu cầu con phải “ngoan” hay “nghe lời”.
Trẻ cần được nhìn thấy lòng hiếu thảo ngay trong gia đình mình. Cách cha mẹ hỏi thăm ông bà, chăm sóc khi ông bà ốm đau, cách người lớn nói chuyện với cha mẹ mình... đều là những bài học trực tiếp đối với trẻ.
Kinh Thiện Sinh không chỉ nói về bổn phận của con cái đối với cha mẹ mà còn chỉ rõ trách nhiệm của cha mẹ với con. Điều đó cho thấy mối quan hệ gia đình trong tinh thần Phật giáo gắn với trách nhiệm từ cả hai phía. Cha mẹ yêu thương, chăm sóc, giáo dục và chuẩn bị hành trang để con trưởng thành; con cái khi lớn lên biết kính trọng, chăm sóc và gìn giữ những giá trị tốt đẹp của gia đình.
Bởi vậy, hiếu hạnh không nên được dạy bằng sự ép buộc. Nó cần được hình thành từ tình cảm, sự biết ơn và những điều trẻ chứng kiến mỗi ngày.
Theo quan niệm Phật giáo, nuôi dạy một đứa trẻ không chỉ nhằm chuẩn bị cho con một nghề nghiệp hay một tương lai đủ đầy về vật chất. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ xây dựng những nền tảng để sống tốt giữa cuộc đời: biết yêu thương nhưng không yếu đuối, biết cố gắng nhưng không hơn thua bằng mọi giá, biết nhận ra đúng – sai, hiểu trách nhiệm với việc mình làm và biết trân trọng những người xung quanh.
Những điều ấy không thể hình thành sau một vài lời dạy. Cũng giống như gieo một hạt giống, cha mẹ cần thời gian để chăm sóc, uốn nắn và kiên nhẫn chờ đợi. Một lời cảm ơn được nhắc từ nhỏ, một lần được hướng dẫn nhận lỗi, một bữa cơm biết kính trên nhường dưới, một lần cha mẹ bình tĩnh thay vì quát mắng... đều có thể trở thành những bài học đi theo trẻ trong quá trình trưởng thành.
 |
| Nhiều gia đình thường đưa con đến chùa tu tập những khoá ngắn ngày để giúp trẻ có trải nghiệm về tính thiện trong Phật giáo. |
Phật giáo nói đến gieo nhân và nhận quả. Trong hành trình nuôi dạy con, mỗi lời nói, cách ứng xử và tình thương có hiểu biết mà cha mẹ dành cho trẻ hôm nay cũng có thể xem như những hạt giống được gieo xuống. Khi những hạt giống của từ bi, trí tuệ, trách nhiệm và lòng biết ơn được chăm sóc từ những năm tháng đầu đời, đó chính là nền tảng để trẻ lớn lên không chỉ có kiến thức, mà còn có một nhân cách tốt đẹp.
“Cha mẹ không thể đi cùng con suốt cuộc đời, nhưng có thể gieo vào con những hạt giống tốt lành để khi trưởng thành, con biết lựa chọn con đường đúng đắn cho chính mình.”