Một mùa sen đi qua cửa Phật

Mùa sen thường đến rất khẽ. Không có một ngày nào được đánh dấu để báo rằng sen đã về, chỉ đến một buổi sớm, trên mặt hồ đã thấp thoáng những nụ hoa vươn khỏi đám lá xanh. Rồi từ lúc nào không hay, những bông sen đầu mùa đã nở, mang theo sắc hồng dịu dàng và một thứ hương thơm rất nhẹ. Hương sen không ào tới. Nó chỉ thoảng qua trong gió, đủ để người ta nhận ra mùa hè đã chạm đến.

Có những biểu tượng tồn tại lâu đến mức người ta quen thuộc với chúng mà đôi khi quên mất câu chuyện phía sau. Hoa sen là một biểu tượng như vậy.

Nhưng hoa sen không được lựa chọn chỉ bởi hình dáng đẹp mà sự đặc biệt của hoa sen nằm ở nơi nó sinh trưởng. Từ bùn nước, sen vươn lên mặt hồ, mở cánh hoa giữa những chiếc lá xanh rồi tỏa hương. Đặc điểm tự nhiên ấy từ lâu đã được nhìn nhận như một hình ảnh phù hợp với tinh thần Phật giáo. Cuộc đời con người vốn không phải một mặt hồ phẳng lặng. Có những điều khiến lòng người vướng bận, có những ham muốn, giận dữ, hơn thua và những nỗi khổ riêng. Nhưng giữa những điều ấy, con người vẫn có khả năng hướng về điều thiện, giữ gìn sự trong sáng và tìm kiếm một đời sống có ý nghĩa.

Sen vì thế không phải biểu tượng của việc rời bỏ cuộc đời. Ngược lại, nó gợi đến khả năng sống giữa cuộc đời mà không để những điều phù phiếm cuốn mình đi. Bùn vẫn ở đó, nước vẫn ở đón nhưng hoa vẫn nở, chính hình ảnh giản dị ấy đã khiến hoa sen trở thành một biểu tượng bền bỉ đến vậy.

Trong nghệ thuật Phật giáo, hình ảnh Đức Phật ngồi trên tòa sen cũng mang một vẻ đẹp đặc biệt. Tòa sen không chỉ nâng đỡ pho tượng về mặt hình thức. Những cánh hoa mở ra phía dưới tạo nên cảm giác thanh thoát, nhẹ nhàng như thể hình tượng con người đã vượt lên khỏi những ràng buộc nặng nề của đời sống. Nhìn từ góc độ ấy, hoa sen vừa là hình ảnh của tự nhiên, vừa là hình ảnh của một hành trình tinh thần. Nó bắt đầu từ nơi thấp nhất để vươn lên nơi cao hơn. Nó không phủ nhận nơi mình sinh ra, nhưng không để nơi ấy quyết định hình hài cuối cùng của mình. Đó là một hình ảnh đẹp về con người. Và có lẽ cũng là lý do sen có thể bước từ kinh điển Phật giáo vào đời sống văn hóa Việt Nam một cách tự nhiên đến như vậy.

Hoa sen trong chùa không chỉ thể hiện trên tòa Phật, hoa sen còn nằm trong từng lớp ký ức của kiến trúc. Những ngôi chùa cổ ở Việt Nam có thể được đọc như những trang sách bằng đá, gỗ và gạch và trên đó người xưa đã gửi lại rất nhiều hình ảnh về thế giới mà họ từng nhìn thấy, từng tin tưởng và yêu mến. Hoa sen là một trong những hình ảnh như thế.

Những cánh sen được chạm dưới chân tượng Phật, đài sen nâng đỡ các pho tượng, họa tiết sen xuất hiện trên gạch, trên đồ thờ, trên những bộ phận kiến trúc. Có khi hoa sen được thể hiện đầy đặn với từng cánh hoa rõ nét. Có khi chỉ còn những đường cong giản lược nhưng vẫn đủ để nhận ra hình dáng quen thuộc. Điều thú vị là khi bước vào nghệ thuật, hoa sen không mất đi vẻ tự nhiên của mình mà nhờ những đường cong của cánh hoa đã khiến chất liệu đá vốn cứng trở nên mềm mại hơn. Trên gỗ, sen tạo nên những mảng chạm thanh thoát. Trên gốm, sen trở thành những đường nét trang trí nhẹ nhàng. Trong kiến trúc, những lớp cánh sen tạo nên cảm giác nâng đỡ và chuyển tiếp.

Sen có khả năng làm mềm không gian. Có lẽ vì thế mà người ta dễ dàng bắt gặp sen trong chùa. Nếu muốn tìm một công trình mà hình tượng sen được đưa vào kiến trúc một cách đặc biệt, Chùa Một Cột là một hình ảnh tiêu biểu. Công trình nổi tiếng của Hà Nội được tạo dựng theo hình tượng một đóa sen vươn lên giữa mặt nước. Ở đó, hoa sen không còn là họa tiết trang trí cho một công trình. Hình ảnh sen trở thành ý tưởng tạo hình cho chính công trình. Một ngôi chùa như một đóa sen.

Một đóa sen lại được đặt giữa không gian có nước. Ý tưởng ấy cho thấy trí tưởng tượng và khả năng biểu đạt của kiến trúc truyền thống Việt Nam. Người xưa không chỉ nhìn thấy hoa sen trong tự nhiên. Họ đã đưa hình ảnh ấy vào một không gian thiêng, biến hoa sen thành một cách diễn đạt bằng kiến trúc. Và rồi qua nhiều thế kỷ, hình ảnh ấy vẫn còn ở đó. Mỗi mùa sen đi qua, những ai đã tới tham quan chùa Một Cột lại có thể nhìn thấy một biểu tượng đã vượt khỏi thời gian của chính nó.

Nhưng không chỉ những ngôi chùa nổi tiếng mới có sen. Trong rất nhiều ngôi chùa ở Việt Nam, sen hiện diện theo những cách giản dị hơn. Có thể là một hồ sen trong khuôn viên, là vài bình hoa được đặt trong chính điện, là những cánh sen được chạm khắc trên bệ tượng, là một bức phù điêu đã cũ, nơi màu thời gian phủ lên từng đường nét. Sự hiện diện ấy khiến hoa sen trở thành một phần tự nhiên của không gian chùa. Chúng ta đến chùa vào mùa sen, nhìn thấy hoa sen trước khi nghĩ về những ý nghĩa sâu xa của nó. Đó có lẽ cũng là cách một biểu tượng văn hóa sống lâu nhất.

Hoa sen có mặt trong các ngôi chùa từ nhiều thế kỷ trước và vẫn tiếp tục hiện hữu trong những ngôi chùa thời nay. Trong những khuôn viên của các ngôi chùa mới, hồ sen vẫn được tạo dựng. Trong các nghi lễ, hoa sen vẫn được lựa chọn để dâng cúng. Trong nghệ thuật và các sản phẩm văn hóa Phật giáo, hình ảnh hoa sen được sử dụng rộng rãi. Một biểu tượng có thể sống lâu, bởi mỗi thời đại chúng ta lại tìm thấy trong đó một điều có ý nghĩa. Với Phật giáo, hoa sen gợi nhắc đến sự thanh tịnh, trí tuệ và con đường vượt qua những ràng buộc của tham ái, phiền não. Với văn hóa Việt Nam, hoa sen còn gắn với vẻ đẹp của làng quê, với mặt nước, với mùa hè, với ký ức về những ao sen và những đầm sen trải dài trong nắng. Điều đó khiến hoa sen trong chùa Việt Nam có một vẻ đẹp rất riêng, không hoàn toàn thuộc về thiên nhiên, cũng không hoàn toàn thuộc về tôn giáo.

Hoa sen là một loài hoa bình dị của đất nước nhiệt đới, nhưng khi bước vào không gian Phật giáo, hoa sen mang theo một lớp ý nghĩa tinh thần sâu sắc hơn. Sự giao hòa ấy rất giống với cách Phật giáo đã đi vào đời sống Việt Nam. Không tách mình khỏi văn hóa bản địa, Phật giáo qua nhiều thế kỷ đã tìm được cách hòa vào đời sống cộng đồng, vào kiến trúc, nghệ thuật, phong tục và những cảm nhận rất đời thường về cái đẹp. Hoa sen là một trong những minh chứng rõ ràng nhất cho quá trình ấy. Vì vậy, khi nhìn một đóa sen trong chùa, chúng ta không nhất thiết phải nghĩ ngay đến những khái niệm lớn lao.

Có thể chỉ cần nhìn màu hoa, nhìn những cánh sen mở ra từ từ, nhìn giọt nước còn đọng trên lá sau một cơn mưa, nhìn ánh nắng buổi sớm phủ lên mặt hồ. Những điều ấy tự thân đã mang đến một cảm giác rất khác. Không gian chùa vốn đã có sự tĩnh lặng của mái ngói, hàng cây, sân gạch và tiếng chuông. Sen thêm vào đó một vẻ mềm mại, thanh tao. Một ngôi chùa có thể được nhớ bằng mái cong, bằng cây cổ thụ, bằng pho tượng, bằng tiếng chuông và cũng có thể được nhớ bằng một hồ sen, bằng những đóa sen phật tử cúng dường. Mùa sen vì thế cũng trở thành một mùa rất đẹp nơi cửa Phật.

Một bên là sen của nghệ thuật, một bên là sen của đất trời. Một bên được lưu giữ qua hàng trăm năm, một bên chỉ có thể nở trong một mùa. Chính sự ngắn ngủi ấy làm mùa sen trở nên đáng nhớ. Hoa nở rồi tàn, hương thơm đến rồi đi, mặt hồ hôm nay đầy những đóa hoa, ít lâu sau sẽ chỉ còn những đài sen và lá xanh. Mùa sen cũng giống như rất nhiều điều đẹp đẽ khác trong đời sống, không tồn tại mãi mãi nhưng sự vô thường ấy không làm vẻ đẹp của sen trở nên ít đi. Trái lại, có lẽ chính vì sen chỉ nở trong một khoảng thời gian mà chúng ta càng muốn nâng niu mùa hoa.

Trong không gian Phật giáo, sự thay đổi của một đóa hoa cũng có thể gợi nên một cách nhìn nhẹ nhàng về đời sống. Không có gì đứng yên mãi, hoa nở rồi hoa sẽ tàn, mùa đến rồi mùa lại đi, những gì hôm nay còn hiện hữu rồi cũng sẽ thay đổi. Điều còn lại không phải là giữ mãi một bông hoa mà là cách chúng ta đã nhìn thấy những đóa sen, đã trân trọng và đã để vẻ đẹp ấy đi vào ký ức.

Một mùa sen đi qua cửa Phật cũng như thế

Mùa sen không ở lại mãi trong những ngôi chùa. Nhưng hình ảnh của hoa ở lại trong kiến trúc, trong nghệ thuật, trong ký ức văn hóa và trong cảm nhận của những người từng đi qua một ngôi chùa vào mùa hoa nở. Có những buổi sáng, chỉ cần bước qua cổng chùa, bắt gặp một hồ sen đang nở, chúng ta đã cảm nhận được mùa hè theo một cách khác, không quá rực rỡ, không quá ồn ào, chỉ là màu hồng thấp thoáng giữa màu xanh, hương thơm nhẹ trong gió và một khoảng không gian dường như chậm lại. Đó chính là vẻ đẹp đặc biệt của hoa sen. Mỗi nơi, sen lại mang thêm một lớp ý nghĩa, nhưng dù ở đâu, sen vẫn giữ được dáng vẻ vốn có của mình: thanh nhã - mềm mại, không phô trương và có một sức sống bền bỉ.

Người Việt đã nhìn thấy ở hoa sen không chỉ một loài hoa đẹp mà còn một phẩm chất đáng quý. Đó là khả năng vươn lên từ một môi trường không hoàn hảo, giữ được vẻ đẹp của mình và đem đến hương thơm cho đời. Đó cũng là một trong những lý do hoa sen vượt qua ranh giới của một biểu tượng tôn giáo để trở thành một hình ảnh văn hóa, là quốc hoa trong lòng người dân Việt Nam.

Và khi mùa hoa qua đi để lại một khoảng trống rất nhẹ, đủ để người ta chờ mùa sen năm sau.