Qua tâm sự với Hoàng Đức Đương, tôi nhận ra một điều: những khiếm khuyết cơ thể lại làm cho Đương trở nên mạnh mẽ, vượt qua nghịch cảnh, phấn đấu vươn lên hơn người. Chẳng hạn như thời đi học, các môn văn hóa Đương luôn xếp trong top đầu của lớp, chỉ có môn thể dục ở top cuối và kéo học lực của Đương xuống vị trí thứ hai.
Bố mẹ đã rèn luyện cho tôi tinh thần cứng rắn
Bố mẹ Đương có thất vọng khi thấy con mình sinh ra như vậy không? Và đã làm gì để giúp bạn vượt qua khó khăn?
GĐ Hoàng Đức Đương: Bố mẹ tôi luôn nghiêm khắc. Ở thời điểm còn trẻ, tôi chưa đủ chín chắn để hiểu rằng đó chính là tình yêu thương. Khi ấy, tôi cảm thấy áp lực và căng thẳng. Chỉ đến khi trở thành người cha, tôi mới nhận ra: sự nghiêm khắc ấy chính là cách bố mẹ trao cho tôi bản lĩnh để đối diện với khó khăn. Đặc biệt, bố tôi là người yêu thương con vô điều kiện – điều mà tôi càng lớn càng thấm thía.
Thuở nhỏ, tôi khá liều lĩnh, thậm chí hay xô xát với bạn bè. Bố thường phải đứng ra giải quyết. Giờ nhìn lại, tôi hiểu đó là những phản ứng tâm lý chưa được kiểm soát của một đứa trẻ khuyết tật. Chính sự uốn nắn, nghiêm khắc của bố mẹ đã giúp tôi rèn luyện tinh thần và ý chí để có thể đứng vững trước những thử thách sau này.
 |
| Vị giám đốc trẻ mặc dù công việc căng thẳng nhưng luôn lạc quan ở hành trình đã chọn là hỗ trợ trẻ khuyết tật nhanh chóng hòa nhập |
Và những điều đó đã ảnh hưởng thế nào đến quyết định lựa chọn nghề nghiệp sau này là đi học khoa tâm lý của Đại học sư phạm Hà Nội?
GĐ Hoàng Đức Đương: Tôi tốt nghiệp khoa Tâm lý – Giáo dục, Trường Đại học sư phạm Hà Nội và tiếp tục học thạc sĩ tại đây. Đó cũng là cơ duyên vì từ nhỏ các bạn thường bảo tôi sức khỏe yếu như thế thì sau này nên làm thầy giáo. Hồi cấp 3 các bạn đặt cho tôi biệt danh là ‘Giáo sư’. Bản thân tôi chưa bao giờ nghĩ sau này sẽ trở thành giáo viên mà tôi mong muốn sẽ làm công an và công tác trong ngành an ninh nhưng không đủ điều kiện để vào học trường đó.
Ngành tôi học khi đó còn rất mới ở Việt Nam. Chúng tôi là khóa sinh viên đầu tiên học chuyên ngành Tâm lý học trường hoc của Trường đại học Sư phạm Hà Nội. Ngay từ năm thứ hai, tôi được tham gia các dự án hỗ trợ cha mẹ can thiệp cho trẻ rối loạn phát triển, thích ứng công cụ tại Việt Nam,... Quá trình làm việc trực tiếp với trẻ giúp tôi nhận ra khó khăn, rào cản nhưng cũng đầy tiềm năng ở các em. Từ đó, tôi dần gắn bó và yêu nghề lúc nào không hay.
 |
| Hoạt động ‘học mà chơi, chơi mà học’ giúp trẻ hứng thú nhanh tiếp thu các kỹ năng ngôn ngữ, vận động, giao tiếp,... |
Mọi hoạt động đều dựa trên căn cứ khoa học được kiểm chứng
Trong vai trò giám đốc, Hoàng Đức Đương không chỉ là người truyền cảm hứng mà còn là người giữ “kỷ luật chuyên môn” nghiêm ngặt cho toàn hệ thống. Tại Hương Ban Mai, mọi chương trình can thiệp, giáo án, phương pháp đều phải được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học đã được kiểm chứng, tuyệt đối không áp dụng cảm tính hay kinh nghiệm cá nhân đơn lẻ.
Phụ huynh có con ra học hòa nhập thành công thường cắt liên lạc với trung tâm vì muốn xóa dấu vết “trẻ tự kỷ, khuyết tật trí tuệ” của con mình phải không?
GĐ Hoàng Đức Đương: Thông thường với những trẻ chỉ đơn thuần chậm nói thì bố mẹ sẽ không còn liên lạc với trung tâm nữa, Nhưng với các trường hợp rối loạn phát triển, phụ huynh vẫn duy trì kết nối. Bởi mỗi giai đoạn trưởng thành, trẻ lại đối diện những thách thức mới. Trung tâm trở thành nơi họ tìm đến để được tư vấn, chia sẻ và định hướng tiếp theo.
Có những khoảnh khắc khiến tôi rất xúc động. Nhiều năm sau, học trò cũ quay lại, chạy đến ôm tôi và chào: “Con chào thầy Đương!”. Các em đã lớn, nếu gặp ngoài đường tôi có khi không nhận ra, nhưng các em và gia đình thì vẫn nhớ. Đó là động lực rất lớn giúp tôi thêm yêu nghề và vững bước trên con đường đã lựa chọn. Hơn nữa, động lực đó lại chính do những đứa trẻ được mình dạy dỗ mang đến cho mình!
 |
| Các phòng học sạch sẽ, sáng sủa, thông thoáng, giáo viên luôn được tạo điều kiện nâng cao kiến thức về giáo dục đặc biệt. |
3 triết lý cốt lõi của Hương Ban Mai
Hệ thống Hương Ban Mai coi trọng nhất điều quan trọng nhất trong giáo dục đặc biệt?
GĐ Hoàng Đức Đương: Chúng tôi có ba triết lý nền tảng:
Thứ nhất, trẻ là trọng tâm trong mọi hành trình hỗ trợ. Mỗi gia đình khi đưa con đến trung tâm đều kì vọng rất lớn vào sự hỗ trợ của trung tâm sẽ mang lại hiệu quả tốt nhất cho con em mình. Trong thực tế, nhiều can thiệp thất bại không phải vì trẻ không có khả năng tiến bộ, mà vì người lớn quá vội vàng áp đặt mong muốn của mình: muốn con nói nhanh, học nhanh, hòa nhập sớm, “giống bạn bè”. Trong khi đó, mỗi trẻ khuyết tật có khả năng và nhu cầu riêng cần sự đồng hành kiên trì, học hỏi và thay đổi từ chính những người hỗ trợ. Triết lý này đòi hỏi sự kiên nhẫn và cả sự dũng cảm của người làm chuyên môn, bởi đôi khi phải nói “chưa phù hợp” với những mong muốn rất chính đáng nhưng chưa đúng thời điểm của cha mẹ.
Thứ hai, trong hành trình của con, gia đình là quan trọng nhất. Vì đứa trẻ chỉ có thời gian ngắn làm việc với giáo viên, thời gian còn lại trong ngày là với bố mẹ hay môi trường xã hội. Khi bố mẹ hiểu con thì sẽ dễ dàng định hướng hơn chứ không phải mất thời gian đi lòng vòng. Chúng tôi không làm thay bố mẹ mà giúp bố mẹ hiểu con mình để trở thành “thầy cô tốt nhất của con”.
Thứ ba, với bất kỳ giáo viên nào trong hệ thống, việc yêu trẻ là cần nhưng chưa đủ mà phải có kiến thức chuyên môn dựa trên cơ sở bằng chứng khoa học.
Đứa trẻ cần phải lớn, cần phải phát triển và ở mỗi độ tuổi cần sự hỗ trợ khác nhau. Do vậy, kiến thức và kỹ năng của các giáo viên cũng cần liên tục được nâng cao để giúp trẻ tốt hơn.
Chúng tôi đặt ra mục tiêu là giáo viên của Hương Ban Mai có thể tự tin để bảo vệ luận điểm, định hướng hay chiến lược can thiệp cho trẻ của mình trước bất kỳ ai, kể cả phụ huynh hay bất kỳ chuyên gia nào về giáo dục đặc biệt: “Tại sao tôi lại làm như thế? Cơ sở khoa học là gì? Tôi làm như vậy thì mang lại điều gì cho đứa trẻ...”
 |
| Các hoạt động trải nghiệm bên ngoài giúp trẻ nâng cao kỹ năng giao tiếp, rèn luyên sức khỏe |
“Yêu thương - Đồng hành - Sẻ chia”
Vậy, Hương Ban Mai phải làm gì đó để giúp phụ huynh giải tỏa tâm lý căng thẳng này...
GĐ Hoàng Đức Đương: Giúp họ hiểu vấn đề của con họ là trách nhiệm của người phụ trách chuyên môn như tôi và các giáo viên Hương Ban Mai. Và chúng tôi làm điều đó không phải bằng sự thông cảm mà bằng sự thấu hiểu để từ đó giúp họ hiểu vấn đề của con mình, cung cấp kiến thức để họ dần dần hiểu trong quá trình làm việc với con mình. Và khi vỡ ra rồi, họ sẽ chấp nhận vấn đề của con họ, vào cuộc, đồng hành với trung tâm hỗ trợ con thì sẽ giúp con phát triển tối đa nhất có thể.
Slogan của Hương Ban Mai là “Yêu thương - Đồng hành - Sẻ chia”. Như tôi đã nói ở trên, YÊU THƯƠNG là cần nhưng chưa đủ, muốn đủ để ĐỒNG HÀNH cùng đứa trẻ thì phải có kiến thức, ĐỒNG HÀNH còn có nghĩa là đi cùng phụ huynh, SẺ CHIA không chỉ đơn thuần là sẻ chia khó khăn, cảm xúc mà còn sẻ chia kiến thức. “Yêu để hiểu, hiểu để yêu hơn” – đó cũng chính là tinh thần xuyên suốt trong mọi hoạt động của Hương Ban Mai.
 |
| Các hoạt động trải nghiệm bên ngoài giúp trẻ nâng cao kỹ năng giao tiếp, rèn luyên sức khỏe |
Nếu lùi thời gian 12 năm, bạn vẫn chọn khởi nghiệp là việc can thiệp cho trẻ đặc biệt chứ? Điều gì khiến bạn quyết định dấn thân vào công việc này?
GĐ Hoàng Đức Đương: Có lẽ tôi vẫn lựa chọn nó vì nó không chỉ là duyên nghiệp. Ở giai đoạn đầu có những lúc mình bị áp lực, mình muốn nghỉ và không làm công việc này nữa vì chặng đường nhiều thách thức. Kiến thức chuyên môn cần học quá nhiều, tình trạng trẻ rất đa dạng. Mỗi trẻ giống như bài toán khó đòi hỏi nhiều công sức để tháo gỡ. Có những chương trình tôi được những chuyên gia nước ngoài đào tạo khi đưa vào thực tế ở Việt Nam thì cực kỳ khó áp dụng vì yếu tố khác biệt văn hóa.
Hơn 10 năm trước, người dân vẫn còn kỳ thì nặng nề đối với trẻ khuyết tật cho nên việc cha mẹ chấp nhận điều này và sẵn sàng đưa con mình đến trung tâm nào đó để can thiệp là rất khó. Khi chuyển từ nội đô về ngoại thành này để làm việc, có những phụ huynh đã mắng thẳng vào mặt tôi vì tôi bảo con họ bị tự kỷ hay chậm phát triển trí tuệ.
Tuy vậy, nếu được quay trở lại 12 năm trước tôi vẫn lựa chọn công việc này để giúp những đứa trẻ rối loạn phát triển sớm trở về hòa nhập với gia đình và xã hội.
Dấu mốc nào mà bạn coi là đáng nhớ nhất trong hành trình 12 năm qua?
Đáng nhớ nhất là việc trung tâm đang phát triển ổn định thì xảy ra Covid kéo dài. Chúng tôi phải ngừng hoạt động 18 tháng, với 28 nhân sự ban đầu chỉ còn lại 16 người sau dịch. Trước lúc đó, chúng tôi vừa vay gần 700 triệu đồng để mở cơ sở 2 tại Sơn Tây. Sau dịch thì số tiền đó coi như mất trắng vì cơ sở phải dừng hoạt động trong khi vẫn phải trả tiền thuê nhà và các chi phí khác.
Luôn tạo môi trường tốt nhất cho học sinh
Đâu là khó khăn và thách thức lớn nhất của bạn thuở ban đầu lập nghiệp?
GĐ Hoàng Đức Đương: Áp lực lớn nhất đối với tôi không phải đến từ chuyên môn mà là tài chính. Bởi vì, lúc đó tôi chỉ có hai bàn tay trắng, bố mẹ cũng không có điều kiện giúp đỡ, nên tôi đã phải tích cóp tiền từ quá trình đi làm trước đó. Đầu tiên tôi mở một văn phòng tư vấn nhỏ rồi dần phát triển lên như bây giờ. Vay tiền để đầu tư kinh doanh cũng là một áp lực rất lớn.
Hơn nữa, là một nhà chuyên môn, tôi luôn mong muốn trang bị cho trung tâm những đồ dùng, dụng cụ dạy học tốt nhất nhưng chỉ dừng lại trong điều kiện cho phép thôi. Tôi thường khoe với các giáo viên của mình: “Những đồ kia là do anh đóng, do anh làm đấy!” hay nói với vợ: “Tình yêu của mình gắn với những cửa hàng đồ chơi” vì tôi không có nhiều tiền nên phải tự làm, tự thiết kế, và đến tận nơi bán buôn để mua đồ chơi cho các con với giá rẻ nhất.
 |
| Tập thể giáo viên Hương Ban Mai là những người trẻ, ham học hỏi, yêu thương trẻ |
Từng bước đưa Hương Ban Mai phát triển như ngày hôm nay và nhiều lần được Hội Cứu trợ trẻ em tàn tật Việt Nam khen tặng, bạn cảm thấy có gì tự hào nhất về trung tâm của mình?
Đến thời điểm hiện tại tôi không dám vỗ ngực tự hào mà chỉ có thể nói rằng mình đã làm hết mọi điều cần thiết về chuyên môn cũng như đầu tư trang thiết bị, đồ dùng dạy học trong khả năng cao nhất của mình. Và tôi biết rằng, mình cần phải làm, cần hoàn thiện nhiều thứ nữa, ví dụ áp dụng mô hình tốt nhất, nắm bắt kiến thức mới nhất để hỗ trợ cho trẻ nhanh tiến bộ.
Hiện nay, trung bình mỗi năm, Hương Ban Mai tư vấn, hỗ trợ, can thiệp cho khoảng 1.000 trẻ. Mỗi tháng sẽ có khoảng 15-18% trong số 150-160 trẻ đang học ở trung tâm sẽ ra học hòa nhập.
Bạn có thể chia sẻ với Sức khỏe Trẻ em những dự định sắp tới?
Chúng tôi vừa mở thêm một cơ sở mới ở xã Đan Phượng, Hà Nội, để hỗ trợ cho những trẻ trên 12 tuổi vì các bạn đó đã gần đến tuổi trưởng thành nên cần một không gian rộng rãi hơn để phát triển kỹ năng của mình. Cơ sở này có diện tích sàn trên 100m2, 6 tầng kèm theo một sân chơi rộng khoảng 300m2.
Tôi luôn mong muốn các học sinh của mình dần được tiếp cận với môi trường bên ngoài nhiều hơn, vận động nhiều hơn, rèn luyện nhiều kỹ năng sống hơn.
Với các trẻ phổ tự kỷ lớn tuổi điều quan trọng là dạy những kỹ năng để tự phục vụ bản thân, kiểm soát tốt hành vi và cảm xúc. Việc giúp trẻ tiết chế những hành vi kiểu gây hấn, gây nguy hiểm cho người khác là rất cần thiết. Và phụ huynh nhiều khi chỉ cần đứa con ngoan ngoãn để bố mẹ có thể chăm sóc và yêu thương. Hoặc giúp trẻ dừng những hành vi bản năng kiểu như thủ dâm, xé quần áo,... vì không phải ai cũng đủ kiên nhẫn, đủ cảm thông để làm việc với trẻ tự kỷ ở những giai đoạn phát triển giới tính. Vì vậy các giáo viên giáo dục đặc biệt rất vất vả khi làm việc với trẻ lớn. Và họ không những cần “yêu để hiểu, hiểu để yêu” mà còn cần cả lòng kiên nhẫn nữa.
Xin cảm ơn Đương và xin chúc Hệ thống trung tâm Hương Ban Mai ngày càng phát triển.