Điều đáng nói là những tác động này thường không xuất hiện ngay lập tức. Chúng tích lũy qua nhiều năm, len vào cách trẻ nhìn nhận bản thân, cách trẻ đối diện thất bại và cách trẻ xây dựng cảm giác an toàn trong cuộc sống.

Một trong những điều phổ biến nhất hiện nay là việc cha mẹ kiểm soát con quá mức nhưng lại nghĩ đó là trách nhiệm. Nhiều trẻ lớn lên trong tình trạng mọi việc đều được quyết định thay: học gì, chơi với ai, tham gia hoạt động nào, thậm chí phải vui buồn theo kỳ vọng của người lớn. Ban đầu, điều đó có thể tạo cảm giác trẻ “ngoan” và ít sai sót. Nhưng về lâu dài, trẻ rất dễ mất khả năng tự ra quyết định, sợ sai và phụ thuộc vào sự công nhận từ bên ngoài.

Trong tâm lý học phát triển, khả năng tự chủ là một phần rất quan trọng của quá trình trưởng thành. Theo American Psychological Association, trẻ em cần được trải nghiệm việc tự lựa chọn, tự chịu trách nhiệm và học từ sai lầm để phát triển sự tự tin cũng như năng lực thích nghi xã hội.

Thế nhưng trong nhiều gia đình, sự sốt ruột của người lớn lại khiến trẻ không còn cơ hội được “tập lớn lên”. Có những câu nói cha mẹ lặp lại mỗi ngày mà không nhận ra sức nặng tâm lý của nó: “Để mẹ làm cho nhanh”, “Con làm không được đâu”, “Nghe lời là tốt nhất”. Những câu nói ấy không chỉ là lời nhắc nhở. Nếu kéo dài, chúng có thể khiến trẻ hình thành cảm giác mình yếu kém, không đủ năng lực và luôn cần người khác quyết định thay.

Một thói quen khác rất phổ biến là so sánh con với người khác. Nhiều phụ huynh tin rằng việc nhắc đến “con nhà người ta” sẽ tạo động lực cho trẻ cố gắng hơn. Nhưng trong thực tế, sự so sánh liên tục thường không tạo ra động lực lành mạnh, mà tạo ra cảm giác mình chưa bao giờ đủ tốt.

Điều trẻ tổn thương không hẳn vì bị chê, mà vì cảm giác giá trị của bản thân luôn bị đặt lên bàn cân với người khác.

Trong nhiều năm làm việc với trẻ và gia đình, điều dễ thấy là những đứa trẻ bị so sánh kéo dài thường hoặc trở nên tự ti, hoặc lớn lên trong áp lực phải chứng minh bản thân liên tục. Khi đó, thành tích không còn là niềm vui học tập, mà trở thành cách để giữ lấy sự công nhận và tình yêu thương.

Theo nghiên cứu công bố trên Journal of Child and Family Studies, môi trường nuôi dạy đặt nặng phê phán và so sánh có liên quan đến tăng nguy cơ lo âu, giảm lòng tự trọng và khó khăn trong điều hòa cảm xúc ở trẻ.

Một vấn đề khác của nhiều gia đình hiện đại là biến tuổi thơ thành “dự án phát triển năng lực”. Trẻ học từ sáng đến tối, kín lịch học thêm, ngoại ngữ, kỹ năng, thể thao. Người lớn nghĩ rằng mình đang đầu tư cho tương lai của con, nhưng đôi khi lại quên rằng não bộ và cảm xúc của trẻ cũng cần được nghỉ ngơi.

Có những đứa trẻ lớp nhỏ nhưng sống với nhịp sinh hoạt căng thẳng không khác người trưởng thành. Các em ngủ muộn, ít vận động, hiếm khi có thời gian chơi tự do và luôn mang cảm giác phải cố gắng nhiều hơn nữa.

Theo World Health Organization (WHO), vui chơi và nghỉ ngơi là nhu cầu phát triển thiết yếu của trẻ em, không phải phần “thừa ra” sau học tập.

Điều đáng lo là xã hội hiện đại đang khiến nhiều cha mẹ cảm thấy nếu con không học sớm, không nổi bật, không đa kỹ năng thì sẽ tụt lại phía sau. Chính nỗi sợ ấy khiến không ít gia đình vô tình đánh đổi sự bình an của trẻ để chạy theo một hình mẫu thành công quá áp lực.

Ngoài ra, một thói quen tưởng rất yêu thương nhưng cũng để lại nhiều hệ lụy là đáp ứng quá nhanh mọi nhu cầu của con. Khi trẻ vừa buồn đã được dỗ bằng quà, vừa khóc đã được chiều theo ý muốn, các em sẽ rất khó học được khả năng chịu thất vọng và điều hòa cảm xúc.

Trong đời sống thực tế, không ít trẻ hiện nay dễ mất kiểm soát chỉ vì một điều không vừa ý. Điều đó không hoàn toàn xuất phát từ tính cách, mà đôi khi từ việc trẻ chưa từng được học cách chờ đợi, chấp nhận giới hạn hay đối diện cảm xúc tiêu cực một cách lành mạnh.

Một vấn đề khác đang ngày càng phổ biến là việc dùng thiết bị điện tử như “công cụ giữ trẻ”. Điện thoại và máy tính bảng giúp người lớn đỡ vất vả hơn trong ngắn hạn, nhưng nếu kéo dài, trẻ rất dễ giảm khả năng tập trung, hạn chế giao tiếp cảm xúc và phụ thuộc vào kích thích nhanh từ màn hình.

Theo American Academy of Pediatrics, việc sử dụng thiết bị điện tử quá mức ở trẻ nhỏ có liên quan đến rối loạn giấc ngủ, giảm tương tác xã hội và ảnh hưởng đến phát triển ngôn ngữ cũng như cảm xúc.

Điều quan trọng là phần lớn những thói quen này không bắt đầu từ sự vô tâm, mà bắt đầu từ tình yêu đi kèm lo lắng. Cha mẹ hiện đại chịu rất nhiều áp lực. Họ sợ con thua thiệt, sợ con thất bại và sợ mình chưa làm đủ tốt. Nhưng đôi khi, chính nỗi sợ ấy lại khiến hành trình nuôi dạy trở nên căng thẳng hơn cần thiết.

Trẻ em không cần một tuổi thơ hoàn hảo. Các em cần một môi trường đủ an toàn để được thử, được sai, được lắng nghe và được lớn lên theo nhịp phát triển của riêng mình. Điều giúp trẻ trưởng thành khỏe mạnh không phải là việc cha mẹ làm thay con mọi thứ, mà là khả năng đồng hành mà không kiểm soát, yêu thương mà không tạo áp lực, và đủ bình tĩnh để chấp nhận rằng một đứa trẻ hạnh phúc đôi khi quan trọng hơn rất nhiều so với một đứa trẻ luôn phải cố gắng để trở nên hoàn hảo.