Im lặng không phải là không có nhu cầu

Trong thực hành, những trường hợp trẻ chậm nói, rối loạn giao tiếp hay thuộc phổ tự kỷ không còn hiếm. Điểm chung dễ thấy là các em gặp khó khăn trong việc diễn đạt bằng ngôn ngữ – thứ mà người lớn mặc nhiên xem là công cụ chính để hiểu một đứa trẻ.

Khi ngôn ngữ không đủ, người lớn dễ đi đến kết luận rằng trẻ “không hợp tác”, “không hiểu”, hoặc “không muốn giao tiếp”. Nhưng thực tế thường không đơn giản như vậy. Một đứa trẻ không trả lời khi được hỏi chưa chắc là không hiểu câu hỏi. Một đứa trẻ không nhìn vào mắt chưa chắc là không quan tâm. Có thể các em đang tiếp nhận thông tin theo một cách khác, và phản hồi cũng theo một cách khác.

Vấn đề là, những cách đó không quen thuộc với người lớn.

Có những đứa trẻ phản ứng bằng hành vi thay vì lời nói: né tránh, quấy khóc, lặp lại một động tác, hoặc trở nên thu mình. Nếu chỉ nhìn vào bề ngoài, những biểu hiện này dễ bị xem là “vấn đề hành vi”. Nhưng nếu đặt trong bối cảnh giao tiếp, đó có thể là cách duy nhất mà trẻ đang sử dụng để thể hiện nhu cầu, cảm xúc hoặc sự khó chịu.

Nói cách khác, trẻ không im lặng. Chỉ là cách “nói” của các em không giống với cách người lớn chờ đợi.

Khoảng cách không nằm ở trẻ, mà ở cách người lớn tiếp cận

Khi một đứa trẻ không thể diễn đạt bằng lời, trách nhiệm không chỉ nằm ở việc dạy trẻ nói, mà còn ở việc người lớn học cách hiểu những tín hiệu khác. Tuy nhiên, trong thực tế, phần lớn nỗ lực lại tập trung vào việc “kéo” trẻ về với ngôn ngữ chuẩn, hơn là điều chỉnh cách tiếp cận.

Điều này dễ hiểu, vì ngôn ngữ lời nói là công cụ giao tiếp hiệu quả nhất trong xã hội. Nhưng nếu quá tập trung vào mục tiêu đó trong khi bỏ qua những kênh giao tiếp hiện có của trẻ, chúng ta có thể vô tình làm gián đoạn chính quá trình kết nối.

Có những trường hợp, khi người lớn giảm bớt yêu cầu phải “trả lời đúng”, thay vào đó là quan sát kỹ hơn ánh mắt, cử chỉ, nhịp phản ứng của trẻ, sự tương tác lại được cải thiện rõ rệt. Không phải vì trẻ thay đổi đột ngột, mà vì cách tiếp cận đã phù hợp hơn.

Một đứa trẻ được hiểu sẽ có xu hướng hợp tác hơn. Một đứa trẻ ít bị áp lực sẽ dễ thể hiện bản thân hơn. Và khi mối liên kết được hình thành, việc phát triển ngôn ngữ – nếu có thể – cũng trở nên tự nhiên hơn.

Ở góc độ này, khoảng cách trong giao tiếp không hoàn toàn nằm ở khả năng của trẻ, mà nằm ở việc hai phía chưa gặp nhau ở cùng một cách hiểu.

Trong chăm sóc trẻ có khó khăn về giao tiếp, có một nguyên tắc quan trọng nhưng dễ bị bỏ qua: không phải mọi tiến bộ đều bắt đầu từ lời nói. Có những đứa trẻ cần học cách chú ý, học cách chờ đợi, học cách phản hồi bằng những tín hiệu rất cơ bản trước khi có thể sử dụng ngôn ngữ.

Nếu bỏ qua những bước này và đặt kỳ vọng trực tiếp vào việc “phải nói được”, quá trình can thiệp dễ trở nên nặng nề. Trẻ có thể học được một số phản xạ, nhưng thiếu đi nền tảng giao tiếp thực sự.

Ngược lại, khi chấp nhận rằng giao tiếp có nhiều hình thức, người lớn sẽ linh hoạt hơn trong cách hỗ trợ. Một cái nhìn, một cử chỉ, một lựa chọn đơn giản – tất cả đều có thể là điểm bắt đầu. Và từ những điểm bắt đầu đó, một hệ thống giao tiếp phù hợp dần được xây dựng.

Có một điều đáng suy nghĩ: người lớn thường đánh giá khả năng của trẻ dựa trên những gì trẻ thể hiện ra bên ngoài. Nhưng với những đứa trẻ không thể diễn đạt trọn vẹn, phần “không thể hiện được” có thể lớn hơn rất nhiều so với phần chúng ta nhìn thấy.

Vì vậy, việc hiểu một đứa trẻ không thể dừng lại ở quan sát bề mặt. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, sự lắng nghe theo nhiều cách khác nhau, và quan trọng hơn, là một sự điều chỉnh từ phía người lớn.

Khi một đứa trẻ chưa thể nói, điều đó không có nghĩa là em không có điều gì để nói. Và khi người lớn chưa hiểu, điều đó không hẳn vì đứa trẻ không rõ ràng, mà có thể vì chúng ta vẫn đang chờ đợi một cách diễn đạt quen thuộc. Hiểu một đứa trẻ khác biệt, vì thế, không bắt đầu từ việc dạy trẻ nói đúng, mà bắt đầu từ việc người lớn sẵn sàng học lại cách lắng nghe.