Trong nhiều gia đình, khi chăm sóc người cao tuổi, con cháu thường chú ý đến thuốc men, bữa ăn, giấc ngủ, lịch tái khám. Điều đó rất cần thiết. Nhưng không ít người lại bỏ qua một câu hỏi quan trọng: ông bà, cha mẹ mình có đang thấy vui không, có thấy mình còn được lắng nghe không, có cảm thấy cô đơn, buồn chán, vô dụng hay bị bỏ lại phía sau không?

Ở góc độ chuyên gia, sức khỏe tinh thần của người cao tuổi cần được nhìn như một phần của chăm sóc sức khỏe toàn diện. Tổ chức Y tế thế giới cho biết cô đơn và cô lập xã hội là những yếu tố nguy cơ quan trọng đối với các vấn đề sức khỏe tâm thần ở giai đoạn cuối đời; tình trạng này ảnh hưởng đến khoảng một phần tư người cao tuổi. WHO cũng ghi nhận lạm dụng người cao tuổi, bao gồm bạo lực thể chất, lời nói, tâm lý, tài chính hoặc bỏ mặc, có thể dẫn đến trầm cảm và lo âu.

Điều đáng nói là các vấn đề tinh thần ở người cao tuổi thường không biểu hiện ồn ào. Một người già bị trầm cảm không phải lúc nào cũng nói “tôi buồn”. Họ có thể than đau mỏi nhiều hơn, mất ngủ, ăn kém, ít nói, dễ cáu, không còn hứng thú với những việc từng yêu thích, ngại gặp người khác hoặc thường xuyên nói những câu như “già rồi, sống cũng chẳng để làm gì”. Những tín hiệu này rất dễ bị gia đình hiểu nhầm là “tính người già”, “khó chiều”, “hay nghĩ ngợi” hoặc “tuổi này ai chẳng thế”.

Cần phân biệt giữa lão hóa bình thường và dấu hiệu cần hỗ trợ. Tuổi cao có thể đi kèm chậm hơn, hay quên nhẹ hơn, ít năng lượng hơn. Nhưng nếu người cao tuổi buồn bã kéo dài, mất ngủ nhiều ngày, bỏ ăn, không muốn giao tiếp, giảm chăm sóc bản thân, nghi ngờ quá mức, hoảng sợ, nói về cái chết hoặc có ý nghĩ tự làm hại mình, gia đình không nên xem nhẹ. Đây là lúc cần đưa người cao tuổi đi khám hoặc trao đổi với bác sĩ, chuyên gia tâm lý – tâm thần.

Một trong những yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến tinh thần người cao tuổi là sự cô đơn. Cô đơn không chỉ xảy ra khi sống một mình. Có người sống cùng con cháu nhưng vẫn cô đơn vì không ai trò chuyện, không được hỏi ý kiến, không có việc gì để làm, không còn vai trò trong gia đình. CDC lưu ý cô lập xã hội và cô đơn có thể làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe thể chất và tinh thần nghiêm trọng. Viện Lão khoa Quốc gia Hoa Kỳ cũng cho biết cô đơn và cô lập xã hội có liên quan đến nguy cơ cao hơn của bệnh tim, trầm cảm và suy giảm nhận thức.

Vì vậy, chăm sóc sức khỏe tinh thần cho người cao tuổi không thể chỉ dừng ở việc “có người ở cùng nhà”. Điều quan trọng là họ có được kết nối thật sự hay không. Một bữa cơm có trò chuyện, một cuộc gọi hỏi thăm đều đặn, một buổi đi bộ cùng con cháu, một nhóm bạn cùng tuổi, một lớp dưỡng sinh, một hoạt động cộng đồng… đều có thể giúp người cao tuổi cảm thấy mình vẫn thuộc về cuộc sống này.

Gia đình cũng cần tôn trọng vai trò và phẩm giá của người cao tuổi. Nhiều người già suy sụp tinh thần không phải vì thiếu ăn mặc, mà vì cảm giác mình trở thành gánh nặng, không còn được quyết định việc gì, nói ra không ai nghe, góp ý thì bị gạt đi. Những câu nói tưởng vô tình như “bố mẹ không hiểu đâu”, “già rồi nghỉ đi”, “để con quyết hết” có thể khiến người cao tuổi mất dần cảm giác có giá trị.

Ở chiều ngược lại, quan tâm tinh thần không có nghĩa là chiều theo mọi mong muốn. Đó là lắng nghe, giải thích, cho người cao tuổi được tham gia vào các quyết định liên quan đến bản thân: ăn gì, đi khám ở đâu, dùng dịch vụ chăm sóc nào, có muốn tham gia hoạt động xã hội hay không. Khi được tôn trọng, người cao tuổi thường hợp tác tốt hơn trong điều trị và sinh hoạt hằng ngày.

Sức khỏe thể chất và tinh thần ở người cao tuổi liên hệ rất chặt chẽ. Đau mạn tính, mất ngủ, suy giảm vận động, bệnh nền kéo dài, mất người thân, nghỉ hưu, khó khăn tài chính hoặc phụ thuộc vào người khác đều có thể làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm. Ngược lại, tinh thần sa sút có thể khiến người cao tuổi bỏ thuốc, ăn uống kém, ít vận động, ngại tái khám, từ đó làm bệnh thể chất nặng hơn.

Do đó, chăm sóc tinh thần cần bắt đầu từ những việc rất đời thường: duy trì lịch sinh hoạt ổn định, khuyến khích vận động phù hợp, ngủ đúng giờ, ăn uống đủ chất, tạo cơ hội gặp gỡ bạn bè, hỗ trợ sử dụng điện thoại thông minh ở mức cần thiết để kết nối, đồng thời hạn chế để người cao tuổi ở một mình quá lâu trong cảm giác bị quên lãng.

Với cộng đồng và hệ thống y tế, sức khỏe tinh thần người cao tuổi cần được đưa vào các chương trình chăm sóc ban đầu, khám sức khỏe định kỳ, quản lý bệnh mạn tính và chăm sóc tại nhà. Khi người cao tuổi đi khám vì mất ngủ, đau đầu, đau mỏi, mệt mỏi kéo dài, nhân viên y tế cũng cần lưu ý đến yếu tố tâm lý, gia đình, xã hội, thay vì chỉ nhìn vào một triệu chứng riêng lẻ.

Một xã hội già hóa không chỉ cần thêm bệnh viện, thuốc men hay viện dưỡng lão. Xã hội đó còn cần những không gian để người cao tuổi được gặp gỡ, vận động, học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm, tham gia hoạt động cộng đồng và tiếp tục cảm thấy mình có ích.

Cuối cùng, chăm sóc sức khỏe tinh thần cho người cao tuổi không phải là việc quá xa vời. Đôi khi, nó bắt đầu từ một câu hỏi rất đơn giản: “Hôm nay bố mẹ thấy thế nào?”, “Có chuyện gì làm ông bà buồn không?”, “Cuối tuần mình cùng đi dạo nhé?”.

Bởi người cao tuổi không chỉ cần sống lâu. Họ cần được sống những năm tháng cuối đời trong sự an toàn, kết nối, tôn trọng và có ý nghĩa.